Overwerk als oplossing voor arbeidstekort, Japan kiest voor soepelere regels

29/04 18:15 - Overwerk als oplossing voor arbeidstekort, Japan kiest voor soepelere regels
Het Japanse kabinet wil de arbeidsregels in Japan flink versoepelen. Door overwerk te stimuleren, hoopt het kabinet groeiende personeelstekorten op te vangen en de productiviteit te verhogen. "Het wordt gepresenteerd als werknemers meer vrijheid geven om te werken", zegt arbeidsdeskundige Rei Seiyama van de Universiteit Ibaraki. "Maar de meeste werknemers bepalen hun werkdruk niet zelf. Het risico is dat ze nóg langer moeten werken." 'Ze sliep nauwelijks' Yukimi Takahashi steekt drie stokjes wierook aan. Voor haar staat een klein altaar met een foto van haar dochter Matsuri. Geknield slaat ze haar handen op elkaar in gebed. "We hebben haar in de woonkamer gezet", zegt ze. "Zo voelt het alsof ze nog bij ons is." Matsuri Takahashi was 24 toen ze een eind aan haar leven maakte. Ze werkte bij het reclamebedrijf Dentsu en moest maandenlang van 09.00 uur 's ochtends tot 04.00 uur de volgende dag doorwerken. "Ze sliep nauwelijks", vertelt haar moeder. Japan staat al tientallen jaren bekend om zijn lange werkdagen. In de jaren tachtig ontstond zelfs een woord voor sterfte door overwerk: karōshi. In 2024 telde de overheid 159 sterfgevallen en zelfdodingen door overwerk. Het werkelijke aantal is vermoedelijk hoger omdat erkenning vastloopt in complexe juridische procedures en bedrijven geregeld tegenwerken, waardoor bewijs moeilijk te vinden is. Ook Takahashis werkgever ontkende dat er sprake was van extreem overwerk. Pas tijdens de rechtszaak, na het verplicht vrijgeven van haar echte werkuren, werd het verband tussen haar zelfdoding en de extreme werktijden erkend. De rechter stelde het bedrijf verantwoordelijk voor haar dood. "Er is vaak een groot verschil tussen geregistreerde en werkelijke uren", zegt hoogleraar Seiyama. "Daardoor is het moeilijk om overwerk juridisch te bewijzen." De dood van Takahashi in 2015 leidde tot maatschappelijke verontwaardiging. De arbeidsinspectie ging actiever controleren en er kwamen limieten voor overwerk. Op papier heeft dat effect gehad: het aantal overuren is de afgelopen tien jaar gedaald. Maar dat beeld is misleidend, zegt Seiyama. "De daling komt vooral door de toename van parttime werk. Voor voltijdswerknemers is de situatie nauwelijks verbeterd." Formeel geldt een werkweek van 40 uur en een overwerklimiet van 45 uur per maand. In de praktijk zijn er ruime uitzonderingen: tot 100 uur overwerk in één maand, of gemiddeld 80 uur over meerdere maanden, oplopend tot 720 uur per jaar. "Dat is de grens waarop het risico op karōshi toeneemt", zegt Seiyama. Discretionaire arbeidssysteem Toch wil de regering de regels weer versoepelen. Dat gebeurt via het 'discretionaire arbeidssysteem', waarbij loon wordt uitbetaald op basis van vooraf vastgestelde uren, niet op basis van werkelijk gewerkte tijd. Dat werkt niet in het voordeel van werknemers, zegt Seiyama: "Zelfs het huidige systeem schiet al tekort." Ter illustratie: nog altijd werkt ruim één op de vijf Japanse mannen meer dan 49 uur per week, tegenover minder dan één op de tien in Nederland. Daarnaast is er een kleinere, kwetsbare groep die extreme uren maakt. "Werknemers die meer dan 60 uur per week werken lopen een verhoogd gezondheidsrisico", zegt Seiyama. "Die groep kan onder de nieuwe regels verder groeien." 'Gooi onze levens niet weg' In de EU hebben werknemers recht op minimaal 11 uur rust per dag. "In Japan ontbreken zulke garanties", aldus Seiyama. Slechts zeven van de 100 bedrijven bieden structureel een vaste rustperiode tussen werkdagen. Welzijnsregels zijn vrijblijvend. "Soms is alleen een meldpunt voor gezondheidsklachten al genoeg." Daarbij verandert ook de financiële prikkel voor werkgevers. In het huidige systeem kost elk extra uur werk meer geld. Bij discretionair werken blijft het salaris gelijk, ongeacht het aantal gewerkte uren, met uitzondering van nacht- en weekendwerk. "Daardoor hebben bedrijven minder reden om lange werkdagen te beperken", zegt Seiyama. "En juist het bedrijfsleven dringt nu het sterkst aan op uitbreiding van dit systeem." Met een vochtige doek maakt de moeder van Matsuri de grafsteen van haar dochter schoon. "Gooi onze levens niet weg alstublieft. Dat wil ik tegen de premier zeggen", zucht ze. Takahashi stopt haar hand bij de plek waar haar dochters naam is gegraveerd, en gaat op het koude marmer zitten. Ze is bang dat de lessen van haar dochters dood worden vergeten. "Matsuri klaagde dat ze in haar laatste week maar tien uur had geslapen. Nu ze eindelijk kan slapen, wordt ze nooit meer wakker." Hulp nodig? Denk je aan zelfdoding of maak je je zorgen om iemand? Praten over zelfdoding helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113....